Đường biên bỏ ngỏ: V.League đang chạy nhiều hơn để tấn công ít hơn

Phút 67, đường biên trái trên sân Thiên Trường. Một cầu thủ hai mươi mốt tuổi nhận bóng sát vạch biên, ngẩng đầu, và trước mặt cậu là khoảng không rộng chừng hai mét không có ai. Trong vòng cấm, bốn chiếc áo đỏ đứng thành một khối. Sau lưng cậu, hậu vệ biên đội nhà đã dâng lên ngang vòng tròn giữa sân. Cậu đứng yên khoảng một giây rưỡi, đẩy bóng vào trong, cắt sang chân phải, và mất bóng.

Khoảng một giây rưỡi ấy là toàn bộ câu chuyện của bài viết này.

Trên khán đài, một người đàn ông lớn tuổi quay sang tôi và nói: “Nó phải chạy chứ.” Cậu ấy đã chạy. Suốt trận, cậu chạy hơn mười một cây số. Nhưng cậu đứng ở đường biên một mình, và trong bóng đá Việt Nam lúc này, đứng ở đường biên một mình gần như là một hành vi phản chiến thuật.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở V.League trong ba mùa gần đây, từ Hàng Đẫy, Thiên Trường, Lạch Tray cho tới Gò Đậu, một dấu hiệu lặp đi lặp lại: hành lang dọc biên bị bỏ trống có chủ đích. Hậu vệ biên dâng cao, tiền vệ cánh bó vào trong, tiền đạo lùi sâu làm tường, và phần lớn hệ thống tấn công chui vào một hành lang rộng chưa đầy hai mươi lăm mét tính từ cột dọc. Các đội nhóm trên đá như vậy. Các đội nhóm dưới cũng cố đá như vậy, chỉ khác là họ làm chậm hơn và mất bóng sớm hơn.

Người ta gọi đó là bóng đá hiện đại. Ở châu Âu, mô hình ấy vận hành nhờ hai thứ: những tiền vệ chuyền bóng một chạm ở cự ly bốn mươi mét, và những trung vệ biết thoát pressing bằng một đường chéo sân. Khi mô hình được nhập về V.League, nó thường được cài vào một đội hình không có đủ cả hai thứ đó.

Mùa giải chỉ có mười bốn đội và hai mươi sáu vòng, nghĩa là mỗi huấn luyện viên có rất ít thời gian sửa sai. Ông đến, cài hệ thống pressing tầm cao, thua hai trận, rồi tự tháo hệ thống của mình ra. Nhưng thứ bị tháo cuối cùng bao giờ cũng là vị trí cầu thủ chạy cánh thuần. Hậu vệ biên dâng cao được giữ lại vì nó tạo ra cảm giác kiểm soát. Cầu thủ bám biên bị bỏ đi vì nó tạo ra cảm giác lãng phí.

Cầu thủ chạy cánh truyền thống ở Việt Nam đang bị loại bỏ bằng một lập luận chiến thuật sai, chứ không phải bằng một thất bại cá nhân. Cậu ta không chậm hơn, không yếu hơn, không kém thông minh hơn. Cậu ta chỉ đứng ở một chỗ mà mô hình chiến thuật đương thời cho là vô dụng.

Bóng đá nằm ở khoảng lặng giữa hai lần bóng chạm đất, nơi trái tim người xem tự ghi bàn. Khoảng lặng mà cầu thủ bám biên tạo ra không nằm ở chân cậu ta, mà nằm ở chỗ trung vệ đối phương buộc phải bước ra ngoài mười lăm mét để theo cậu ta. Khi trung vệ bước ra, một khoảng trống mở ra ở trung lộ. Khoảng trống đó không xuất hiện trên bảng thống kê của bất kỳ ai.

Chỉ số quãng đường di chuyển thì xuất hiện. Nó được đóng gói như thước đo nỗ lực, và trong nhiều buổi họp báo, nó được đọc lên như một lời khen. Chạy nhiều và chạy có ích là hai nghề khác nhau. Một tiền vệ bó vào trong, đuổi theo bóng, đuổi theo một đường chuyền hỏng của đồng đội, cộng thêm sáu trăm mét mà không tạo ra một cơ hội nào. Một cầu thủ giữ biên, chạy ít hơn hai cây số, nhưng kéo giãn hàng thủ đối phương và mở ra một hành lang cho người chạy phía sau. Người thứ hai bị ghi chú là thiếu di chuyển.

Điều khiến tôi chú ý là cách khán đài phản ứng với hai kiểu cầu thủ này. Cầu thủ bó vào trong và mất bóng nhận về một tiếng thở dài. Cầu thủ bám biên và không nhận được bóng nhận về một tràng la ó. Cảm xúc tập thể luôn nghiêng về người có vẻ đang cố gắng.

Nguyễn Quang Hải là hình mẫu hoàn chỉnh của kiểu bó vào trong: chân trái, xuất phát từ biên, nhưng luôn tìm cách xuất hiện ở hành lang trung lộ. Nguyễn Văn Toàn thuộc mẫu ngược lại, được đào tạo để chạy vào khoảng trống phía sau hàng thủ và giữ được phản xạ chạy dọc biên. Hai kiểu người ấy từng cùng tồn tại trên một hàng công. Giờ thì một trong hai gần như không còn chỗ.

Trong một trận ở Lạch Tray mà tôi theo dõi trực tiếp, đội chủ nhà dẫn trước rồi co cụm. Tiền vệ cánh của họ đứng ngoài biên, vẫy tay, và tôi đếm được bảy lần cậu ở tư thế trống hoàn toàn trong vòng mười lăm phút. Bóng không đến. Đến phút bảy mươi lăm, huấn luyện viên thay cậu ra. Hai mươi phút sau, đội chủ nhà bị gỡ hòa từ một pha phản công mà hàng thủ của họ đã dâng quá cao vì không còn ai giữ biên phía trên.

Sau trận, không ai nhắc đến cậu. Bản tin chỉ nói về sự thay đổi người chậm trễ. Nếu cậu ở lại sân, đường phản công ấy sẽ phải đi vòng qua biên, và hàng thủ chủ nhà sẽ lùi sâu thêm mười mét.

Điểm mù lớn nhất của bóng đá Việt Nam lúc này không phải là thể lực hay kỹ thuật. Đó là khả năng đọc giá trị của một hành động không tạo ra chỉ số. Chúng ta đã học rất tốt cách đo những gì dễ đo, và dần tin rằng những gì không đo được thì không tồn tại. Cầu thủ bám biên tạo ra một loại giá trị chỉ hiện lên trong mắt người xem lại băng ghi hình, chứ không hiện lên trong bảng tổng hợp sau trận.

Người ta nói bóng đá là môn của tuổi trẻ, nhưng tôi xem để thấy mình từng chạy nhanh thế nào. Ở tuổi hai mươi, tôi từng tin rằng chạy nhiều là một nhân đức. Ở tuổi bốn mươi chín, ngồi trên khán đài, tôi nhận ra người chạy nhiều nhất trên sân thường là người đang chạy trốn một điều gì đó.

Có một nghịch lý về chuyển nhượng nội địa liên quan trực tiếp đến câu chuyện này. Các câu lạc bộ sẵn sàng trả giá cao cho một tiền đạo ngoại ghi mười lăm bàn, vì bàn thắng là thứ đếm được. Họ trả rất ít cho một cầu thủ chạy cánh nội tạo ra mười lăm tình huống mà tiền đạo kia ghi bàn từ đó, vì tình huống thì không đếm được. Kết quả là một vòng lặp: không ai trả tiền cho người kiến tạo không gian, nên không ai muốn trở thành người đó, nên không ai đào tạo người đó.

Tôi đã xem những buổi tập của các lò đào tạo trẻ trong nước. Các bài tập chạy cánh gần như chỉ phục vụ tình huống bó vào trong và dứt điểm. Rất ít bài tập dành cho việc giữ biên, che bóng, chờ đợi, và tạt bóng bằng chân thuận ở tư thế bị kèm sát. Đó là những kỹ năng nhàm chán, không tạo ra video đẹp để đăng lên mạng xã hội. Nhưng chúng là thứ đã tạo ra những cầu thủ mà khán giả Việt Nam nhớ suốt hai mươi năm qua.

Phải chăng vì thế mà mỗi lần đội tuyển quốc gia gặp một đối thủ biết phòng ngự theo khối, chúng ta lại loay hoay tìm một đường chuyền xuyên tuyến giữa sân đặc người? Ranh giới dọc biên vẫn ở đó, rộng ba mét, miễn phí, và không ai dùng.

Giữ biên không phải công thức vạn năng. Một cầu thủ chỉ biết bám biên và không bao giờ bó vào trong là một cầu thủ dễ bị đọc. Đội bóng cần cả hai kiểu người, và cần một huấn luyện viên biết khi nào dùng kiểu nào. Vấn đề nằm ở chỗ V.League hiện tại chỉ còn một kiểu người được đào tạo, một kiểu người được trả tiền, một kiểu người được gọi lên đội tuyển.

Mùa giải tới, nếu có một đội ở V.League đá với hai cầu thủ bám biên thực thụ, chịu mất bóng nhiều hơn ở trung lộ nhưng kéo giãn hàng thủ đối phương, tôi sẽ mua vé ngồi sau khung thành. Tôi muốn nhìn thấy trung vệ đội bạn bước ra khỏi vùng an toàn của mình, và tôi muốn nhìn thấy khoảng trống mở ra ở nơi mà bảng thống kê không bao giờ chỉ tới.

Tôi già để chạy theo trái bóng, nhưng còn trẻ để chạy theo pha xử lý trên màn hình. Pha xử lý đẹp nhất mùa giải có thể là một pha chạy không chạm bóng của cầu thủ hai mươi mốt tuổi ở đường biên trái, người vừa đứng yên một giây rưỡi và làm cả hàng thủ đối phương phải quay đầu lại.