Đêm thi đấu ở Thanh Khê: võ đường Đà Nẵng sống bằng niềm tin, không bằng huy chương

Đêm ấy ở nhà thi đấu Thanh Khê, đèn trần bật muộn hơn dự kiến hai mươi phút. Khán đài lấp chưa đầy một nửa, nhưng tiếng vỗ tay dồn thành từng đợt ngắn, rời rạc, giống cách người ta gõ nhịp vào thành sàn để giữ hơi. Một võ sinh mười chín tuổi bước ra từ lối vào bên trái, chân trần, cổ tay quấn băng đã ngả màu. Em cúi đầu chào thầy trước khi chào đối thủ, một thói quen không hề có trong điều lệ giải. Phía sau em, ở hàng ghế thứ ba, người mẹ siết chiếc túi vải trong lòng, mắt dán vào hai bàn chân con. Tôi ngồi ngay trên đầu em và nghe được tiếng thở dài rất khẽ của người huấn luyện viên khi trọng tài ra hiệu bắt đầu.

Ba hiệp, chín phút tranh tài, cộng hai lần nghỉ. Mười tám tháng trước, ở chính nhà thi đấu này, không ai dám chắc còn có một trận như thế. Võ sinh về quê vì dịch, phụ huynh thắt chặt chi tiêu, chủ phòng tập xoay xở với tiền thuê mặt bằng, và những tấm huy chương treo trên tường trở thành thứ duy nhất không mất giá. Đêm ấy, khi em bước ra, tôi hiểu mình đang xem một thứ lớn hơn một trận đấu.

Đà Nẵng chưa bao giờ là thủ phủ võ thuật của cả nước. Vị trí đó thuộc về TP. Hồ Chí Minh với hàng chục lò võ quy mô, hoặc Hà Nội với bề dày truyền thống. Nhưng Đà Nẵng có một đặc điểm khác: mật độ. Dọc theo sông Hàn, trong bán kính chừng năm cây số, tồn tại hơn hai chục điểm tập, từ võ đường gia truyền dạy võ cổ truyền trong khoảng sân nhà, đến phòng tập nhỏ dạy boxing và muay, cho tới những lớp võ nhạc thiếu nhi mở lúc sáu giờ sáng.

Trong hai mươi lăm năm theo dõi thể thao thành phố này, tôi đã chứng kiến ít nhất ba làn sóng. Làn sóng đầu tiên là thời kỳ các liên đoàn võ cổ truyền địa phương mọc lên theo phong trào hội khỏe Phù Đổng. Làn sóng thứ hai đến cùng sự bùng nổ của các phòng tập thương mại, nơi thẻ tập tháng được bán như vé xem phim. Làn sóng thứ ba, đang diễn ra, là sự giao thoa: những võ sinh học võ cổ truyền từ nhỏ rồi chuyển sang đấu trường đối kháng chuyên nghiệp, mang theo nền tảng kỹ thuật của ông bà và tư duy tập luyện của một thế hệ lớn lên cùng điện thoại thông minh.

Mùa dịch là cú sốc. Sân vắng tanh, nhưng tôi chưa bao giờ nghe rõ tiếng trái tim người hâm mộ đến thế. Ở nhiều võ đường, thầy trò phải duy trì lớp học qua màn hình, và thứ hao mòn nhanh nhất không phải thể lực mà là sự kết nối. Khi mọi thứ mở lại, số học viên quay về không đồng đều. Có lò lấy lại được chín mươi phần trăm học viên cũ. Có lò chỉ còn một nửa, và phải mất gần hai năm để trở về mức trước dịch.

Bài học ấy tôi mang từ bóng đá sang võ thuật. Khi sân Hòa Xuân vỡ òa trong nước mắt, tôi hiểu thương hiệu không phải là logo mà là niềm tin. Một võ đường cũng vậy: tấm biển trước cửa không giữ được ai ở lại qua mùa dịch. Chỉ có ký ức về một người thầy từng nhớ tên mình mới làm được điều đó.

Điều tôi quan sát được trong hơn một năm qua, ở khoảng mười lăm võ đường tại Đà Nẵng và các huyện lân cận, là một nghịch lý về cách đo lường sự sống còn. Những võ đường có bảng thành tích dày nhất thường không phải là những nơi ổn định nhất về tài chính. Ngược lại, những lò không hề có huy chương quốc tế nào lại duy trì được lớp học đều đặn và trả lương cho huấn luyện viên đúng hạn.

Lý do nằm ở cấu trúc dòng tiền. Một võ đường nhỏ ở Đà Nẵng thường sống bằng ba nguồn: học phí tháng, lớp năng khiếu buổi tối, và các hợp đồng dạy võ cho trường học hoặc trung tâm thể thao cộng đồng. Huy chương không nằm trong ba nguồn này. Một tấm huy chương vàng giải trẻ quốc gia có thể mang lại uy tín, có thể giúp thầy hiệu trưởng gật đầu ký hợp đồng, nhưng nó không tự trả tiền thuê nhà.

Tôi từng ngồi rất lâu với một người thầy ở quận Sơn Trà. Ông dạy võ cổ truyền, lớp tối ba buổi một tuần, học viên dao động từ hai mươi đến ba mươi người. Trong nhà ông không có một tấm huy chương quốc tế nào. Nhưng có một tủ hồ sơ ghi tên từng học trò theo năm, kèm ghi chú về thể trạng và chấn thương cũ. Ông bảo tôi: “Huy chương là chuyện của một người. Lớp học là chuyện của cả một xóm.” Ông không nói câu đó để triết lý. Ông nói vì đó là cách ông tính toán: mỗi học trò ở lại thêm một năm nghĩa là một gia đình trong xóm tiếp tục tin vào chỗ này.

Ngược lại, tôi biết một lò từng có hai võ sĩ lọt vào đội tuyển trẻ quốc gia. Bảng thành tích treo kín mặt tiền. Nhưng sau khi hai người đó chuyển lên trung tâm huấn luyện quốc gia, lò gần như trống. Học viên nhỏ nhìn vào tấm ảnh và nghĩ rằng con đường duy nhất ở đây là trở thành vận động viên chuyên nghiệp, một con đường mà chỉ một phần rất nhỏ trong số họ đi được. Những đứa trẻ chỉ muốn tập cho khỏe, cho bớt nhút nhát, cho có bạn, thì không thấy mình trong tấm ảnh nào cả.

Đây là điểm tôi cho là cốt lõi của toàn bộ câu chuyện: võ đường tồn tại nhờ những người không bao giờ lên đài, và chết đi vì chỉ nhớ đến những người đã lên đài. Mọi quyết định về giáo án, về cách chào hỏi, về việc có tổ chức sinh hoạt cuối khóa hay không, đều xoay quanh câu hỏi ai là trung tâm của lớp học.

Ngồi trên khán đài Moscow, tôi học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai. Ở một lớp võ cổ truyền ven sông Hàn, tôi ngồi im hai mươi phút chỉ để xem một người thầy sửa tấn cho học trò nhỏ. Ông không nói nhiều. Ông đặt bàn tay lên vai đứa trẻ, đợi hơi thở ổn định, rồi mới ra hiệu đổi thế. Nhịp thở của đứa trẻ chậm lại rõ rệt sau khoảng ba lần lặp. Đó là loại tiến bộ không xuất hiện trong bất kỳ biên bản nào, nhưng lại là thứ phụ huynh cảm nhận được khi con họ về nhà ít cáu gắt hơn.

Ở nhà thi đấu Thanh Khê đêm đó, tôi đếm được bảy trận trong chương trình. Chỉ hai trận thuộc hệ đối kháng nghiệp dư có tính điểm xếp hạng. Năm trận còn lại là các cuộc so tài giao hữu giữa những võ đường trong thành phố. Một trận có võ sinh mười bốn tuổi, một trận có người ngoài ba mươi. Ban tổ chức cố tình xếp các trận giao hữu xen giữa các trận chính, và cách sắp xếp đó nói lên nhiều điều về triết lý của sân chơi này.

Nếu nhìn vào bảng điểm, tôi nên viết về trận đấu chính. Nhưng thứ đọng lại với tôi là cảnh ở khu vực chờ: một huấn luyện viên lớn tuổi ngồi xoa bắp chân cho học trò, và một võ sinh thua trận ngồi quỳ bên cạnh, chờ thầy nói xong mới dám đứng dậy. Không hành động nào trong hai hình ảnh đó được ghi vào biên bản trận đấu. Nhưng đó là lý do ba mươi phụ huynh có mặt ở nhà thi đấu đêm ấy.

Cần nói rõ về đời sống kinh tế của nghề dạy võ ở đây. Chi phí thuê mặt bằng tại các quận trung tâm Đà Nẵng đã tăng đáng kể trong nửa thập kỷ qua. Một phòng tập khoảng một trăm mét vuông ở khu vực gần biển có giá thuê hàng tháng tương đương thu nhập của hai đến ba huấn luyện viên cấp cơ sở. Vì vậy, mô hình phổ biến là thuê lại sân trường học, sân cơ quan vào buổi tối, hoặc dùng chính sân nhà. Những mô hình này rẻ nhưng bấp bênh: chỉ cần một thay đổi về lịch học của trường, một thông báo giải tỏa, cả lớp phải chuyển địa điểm trong vòng một tuần.

Trong môi trường như vậy, sự trung thành của phụ huynh là tài sản lớn nhất. Và sự trung thành đó không được mua bằng huy chương. Nó được xây bằng những thứ rất nhỏ: thầy nhớ tên phụ huynh, thầy biết đứa trẻ nào đang học kém môn gì ở trường phổ thông, thầy gọi điện khi học trò nghỉ hai buổi liên tiếp.

Mùa dịch đã kiểm tra chính xác loại tài sản này. Khi các lớp học đóng cửa, những võ đường có mạng lưới phụ huynh gắn bó vẫn duy trì được liên lạc. Những nơi chỉ có quan hệ giao dịch thuần túy thì mất liên lạc trong vòng vài tuần, và khi mở lại, danh sách học viên phải làm từ đầu. Tôi từng đề xuất với vài người thầy ghi âm lời cổ vũ của phụ huynh và học trò cũ để phát trong các buổi tập đầu tiên sau giãn cách. Cách làm đó không tốn kém, nhưng nó nhắc cho mọi người nhớ rằng lớp học này từng tồn tại và vẫn còn ai đó chờ.

Có một chi tiết khác mà giới phân tích ít khi để ý. Võ thuật ở Việt Nam đang được tiếp cận bởi hai nhóm công chúng rất khác nhau. Nhóm thứ nhất tìm đến để rèn luyện sức khỏe và kỷ luật, độ tuổi từ ba mươi trở lên, thường là dân văn phòng. Nhóm thứ hai là thiếu niên, được bố mẹ đưa đến với mong muốn con bớt dán mắt vào điện thoại. Hai nhóm này có nhu cầu trái ngược nhau về giờ học, không khí lớp và cách đánh giá tiến bộ. Võ đường nào phục vụ được cả hai thì ổn định; võ đường nào chỉ chọn một thì phải sống với biên độ dao động lớn.

Mỗi nhịp trống trên khán đài là một nhịp đập của thành phố nơi trái bóng lăn. Câu đó tôi viết cho bóng đá, nhưng đêm ở Thanh Khê nó đúng với cả tiếng đếm của trọng tài.

Cách hiểu phổ biến từ bên ngoài là võ cổ truyền Việt Nam đang thu hẹp lại, và các bộ môn đối kháng hiện đại lấn át nó. Trên giấy tờ, điều đó có vẻ hợp lý: các phòng tập đối kháng mở thêm, các giải đấu chuyên nghiệp tổ chức thường xuyên hơn, và truyền thông dành nhiều thời gian cho những trận đấu có tên tuổi.

Nhưng khi đứng trong các lò ở Đà Nẵng, tôi thấy một dòng chảy theo hướng ngược lại. Phần lớn võ sinh đang thi đấu ở các sân chơi đối kháng hiện đại của thành phố đều bắt đầu từ võ cổ truyền, hoặc từ các lớp võ nhạc ở trường tiểu học. Nền tảng đó cho họ khả năng di chuyển, giữ thăng bằng, và quan trọng hơn cả là thói quen chịu đựng cảm giác mệt mỏi trong nhiều năm trước khi bước lên thảm đấu. Họ không rời bỏ gốc rễ; họ mang gốc rễ đi thi đấu ở một sân khác.

Điều mà người quan sát bên ngoài thường bỏ qua là tốc độ chuyển đổi ở tầng lớp trẻ. Một võ sinh mười lăm tuổi hôm nay có thể học võ cổ truyền ba buổi một tuần, học thêm boxing một buổi, và xem các trận đấu quốc tế trên điện thoại mỗi tối. Cách học hỗn hợp này không có trong bất kỳ giáo án chính thống nào, nhưng nó đang diễn ra, và nó tạo ra một thế hệ võ sinh có nền tảng rộng hơn hẳn thế hệ trước.

Thế hệ esports không ngồi trên khán đài. Họ đang dạy chúng ta một cách cổ vũ mới. Trong võ thuật, điều tương tự cũng đang xảy ra: khán giả trẻ không đến nhà thi đấu để xem một trận đấu duy nhất nữa. Họ xem các đoạn ngắn, xem kỹ thuật, xem hậu trường tập luyện, và bình luận về cách một võ sĩ hạ thấp trọng tâm. Sân chơi đã dịch chuyển khỏi khán đài từ lâu, và những võ đường hiểu điều đó đang dùng điện thoại để ghi lại chính buổi tập của mình thay vì chờ một buổi truyền hình.

Có một hiểu lầm khác cần gỡ. Người ta hay cho rằng võ đường đông học viên là võ đường dạy hay. Ở khu vực tôi theo dõi, một số lớp đông nhất lại là những lớp giữ tỷ lệ học viên ở lại thấp nhất. Họ hút người mới rất nhanh nhờ quảng cáo và vị trí đẹp, nhưng cũng mất người nhanh không kém, vì không ai trong ban huấn luyện có thời gian nhớ nổi tên từng học trò. Sự tăng trưởng bề mặt và sự bền vững bên trong là hai phép đo khác nhau, và phép đo thứ hai mới quyết định một võ đường còn ở đó sau mười năm hay không.

Có những trận đấu kéo dài chín mươi phút, nhưng câu chuyện thì đọng lại hàng chục năm. Trận ở Thanh Khê đêm ấy chỉ kéo dài chín phút. Nhưng khi người mẹ ở hàng ghế thứ ba đứng dậy vỗ tay, tôi biết có một gia đình sẽ còn quay lại nhà thi đấu này thêm nhiều lần nữa.

Tín hiệu tôi sẽ theo dõi trong mùa tới nằm ở những buổi sáng. Nếu các lớp nhi đồng lúc sáu giờ ven sông Hàn tiếp tục đông lên trong khi các lớp người lớn buổi tối giữ nguyên quy mô, thì nền võ thuật thành phố này đang tích lũy một thế hệ mới thực sự. Còn nếu các lớp trẻ cũng mỏng dần đi trong khi chỉ các giải đấu chuyên nghiệp sáng đèn, chúng ta sẽ có một sân khấu đẹp nhưng rỗng ruột, giống những khán đài từng bật đèn trong mùa dịch mà chẳng có ai ngồi.